Hai người cùng làm một việc, cùng ngân sách, nhưng một người hết tiền mà vẫn chưa xong, người kia thì xong gọn trong vài tuần. Qua nhiều năm theo dõi các trường hợp như vậy, chúng tôi nhận ra khác biệt hiếm khi nằm ở số năm kinh nghiệm. Nó nằm ở cách mỗi người rút bài học từ những lần đã làm. Bài này tổng hợp 7 điều mà đội ngũ chúng tôi thấy hữu ích nhất khi bàn về kinh nghiệm thực tế trong lúc chọn mua, kèm theo những chỗ chúng không áp dụng được cho mọi người.
Kinh nghiệm không đồng nghĩa với số năm làm việc
Chúng tôi từng chứng kiến cảnh này không ít lần. Hai người cùng gặp chuyện giao hàng bị trễ. Người thứ nhất gọi ngay cho đơn vị vận chuyển và đòi bồi thường theo cảm tính. Người thứ hai mở lại lịch sử đơn và thấy việc trễ rơi đúng vào mùa cao điểm. Nhờ đó anh đàm phán được mức bù hợp lý hơn. Người thứ nhất làm lâu hơn, nhưng chưa bao giờ ghi lại chuyện gì đã xảy ra.
Kinh nghiệm thật khác cảm tính ở chỗ nó có lặp lại và có điều chỉnh. Nếu bạn làm một việc năm lần, rút được năm bài học và đổi cách làm, đó mới là kinh nghiệm. Còn nếu chỉ nhớ một lần thành công rồi kết luận “cứ làm vậy là được”, thì đó mới chỉ là cảm tính. Kinh nghiệm đáng tin thường có kết quả đo được, có ít nhất một lần đổi cách làm vì đã sai, và áp dụng được cho tình huống mới.
Bảy điều dưới đây được chúng tôi chọn theo ba tiêu chí: bạn làm được ngay, có ví dụ đời thường để hình dung, và có hạn chế được nêu rõ ràng.
Ghi lại vì sao mình quyết định, không chỉ ghi kết quả
Trí nhớ rất hay tự sửa. Sau ba tháng, bạn dễ nhớ rằng mình “biết trước là sẽ thế”, dù lúc quyết định bạn hoàn toàn không chắc chắn. Nhật ký quyết định giữ lại đúng điều đó. Mỗi khi chọn một thứ quan trọng, hãy viết ngày, lý do và kỳ vọng cụ thể. Sau một đến ba tháng, mở lại và đối chiếu với thực tế.
Cách làm rất đơn giản, một tờ ghi chú hay một file là đủ. Không cần viết dài, hai ba dòng là được. Điều quan trọng là đừng chỉ ghi kết quả, vì kết quả thường bị ảnh hưởng bởi may rủi. Lý do mới cho bạn biết mình đã nghĩ đúng hay chỉ đơn thuần gặp may.
Tất nhiên việc này cũng tốn công duy trì. Với những việc vặt lặp đi lặp lại như mua đồ ăn hằng ngày thì ghi chép kiểu này là quá nhiều. Hãy dành nó cho các quyết định đắt tiền hoặc khó đảo ngược.
Thử nhỏ trước khi đăng ký gói dài hạn
Nhiều dịch vụ, từ phần mềm đến lớp học, thường bán theo gói năm với mức giá khá hấp dẫn. Nhưng khi chưa dùng thử, bạn không biết mình có thực sự sử dụng đến cuối hay không. Thử nhỏ là cách rẻ nhất để trả lời câu hỏi đó. Một tuần dùng thử, một tháng gói ngắn, hay một buổi học thử cũng đủ để bạn thấy mình có bỏ dở giữa chừng không.
Thử một tuần thường chỉ tốn vài chục đến vài trăm nghìn đồng. Trong khi đó, đăng ký cả năm rồi bỏ dở có thể mất vài triệu. Con số này khác nhau tùy ngành và tùy nơi bạn mua, nên hãy tự tính theo giá thực tế của mình.
Hạn chế là không phải dịch vụ nào cũng cho thử. Có nơi chỉ cho thử với điều kiện, có nơi thì không cho. Hãy hỏi trước khi trả tiền, đừng ngại hỏi thẳng.
Hỏi người đã dùng thật, đừng chỉ tin người bán
Người bán có lý do để nói tốt về sản phẩm, điều đó hoàn toàn dễ hiểu. Nhưng bạn nên biết điều này khi lắng nghe. Một người đã dùng vài tháng, và không được lợi ích gì khi giới thiệu, thường kể được những chỗ phiền toái mà người bán sẽ không nhắc tới.
Khi hỏi, đừng hỏi chung chung kiểu “có tốt không”. Hãy hỏi cụ thể: “Đến tháng thứ ba bạn còn dùng không? Điều gì khiến bạn bực mình nhất?” Câu hỏi càng cụ thể thì câu trả lời càng có ích. Một người vẫn chưa đại diện cho tất cả, vì vậy hãy hỏi ít nhất hai đến ba người rồi xem họ có điểm chung nào không.
Cộng hết chi phí, không chỉ nhìn giá niêm yết
Giá niêm yết chỉ là phần nổi của tảng băng. Phần chìm gồm phí phát sinh, chi phí bảo trì, thời gian bạn bỏ ra, và cả chi phí cơ hội, tức là những việc bạn không làm được vì đã dồn tiền hoặc thời gian vào lựa chọn này. Ba khoản cuối thường bị bỏ quên nhất.
Lấy một ví dụ minh họa: món đồ giá 2 triệu, nhưng mỗi năm phải thay phụ kiện khoảng 500 nghìn, lại mất hai buổi cuối tuần để tự lắp. Chi phí năm đầu khi đó khoảng 2,5 triệu cộng thêm công sức, chứ không phải 2 triệu như ban đầu. Đây chỉ là con số giả định để bạn hình dung cách tính. Khi áp dụng thực tế, hãy kiểm tra lại giá phụ kiện và phí bảo trì tại thời điểm mua.
Chi phí ẩn khác nhau theo từng nơi và từng người, nên không có công thức chung nào đúng cho mọi trường hợp.
Biết lúc nào nên dừng lại
Đây là điều khó nhất, vì con người thường tiếp tục chỉ vì đã bỏ quá nhiều công sức vào đó. Các nhà nghiên cứu hành vi gọi đó là ngụy biện chi phí chìm. Cách tránh khá đơn giản: đặt mốc đánh giá ngay từ đầu. Sau bao lâu, đạt được gì thì tiếp tục; không đạt thì dừng lại.
Dấu hiệu một lựa chọn đang đi sai hướng thường khá rõ. Bạn liên tục trì hoãn, thấy mệt hơn là hào hứng, và không còn nhớ lý do ban đầu. Khi những dấu hiệu này xuất hiện hai lần liên tiếp, đáng để xem lại quyết định.
Nhưng dừng quá sớm cũng là một sai lầm, vì đôi khi cần kiên trì qua giai đoạn khó khăn. Mốc đánh giá đặt trước sẽ giúp bạn phân biệt được hai trường hợp này.
Đối chiếu nhu cầu thật với lời quảng cáo
Trước khi xem bất kỳ sản phẩm nào, hãy viết ra ba nhu cầu thực sự của mình. Đừng viết “muốn đẹp” hay “muốn tiện”. Hãy cụ thể hơn, chẳng hạn “cần giặt đồ cho ba người mỗi ngày” hoặc “cần học đủ để thi chứng chỉ trong sáu tháng”. Khi đã có ba nhu cầu rõ ràng, bạn mới biết quảng cáo đang nói về điều gì và có liên quan đến mình hay không.
Quảng cáo thường vượt xa thực tế khi dùng nhiều từ tuyệt đối như “tốt nhất” hay “không bao giờ”, hoặc đưa ra con số không có nguồn. Gặp những trường hợp này, hãy hỏi lại: con số đó được đo trong điều kiện nào?
Cũng cần nhớ rằng có những nhu cầu chỉ hiện ra sau khi bạn đã trải nghiệm. Đừng ép mình phải biết hết mọi thứ ngay từ đầu.
Chấp nhận sai và điều chỉnh có kế hoạch
Khi làm chưa được, phản ứng phổ biến nhất là đổ lỗi cho hoàn cảnh: thị trường khó, vận may kém, người khác không hợp tác. Đôi khi điều đó đúng. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở đó, bạn sẽ không học được gì.
Cách hiệu quả hơn là sau mỗi lần sai, tìm đúng một nguyên nhân và đổi đúng một điều. Thay đổi nhiều thứ cùng lúc khiến bạn không biết điều nào thực sự có tác dụng, và rồi lại quay về vòng lặp cũ.
Không phải sai lầm nào cũng cho bài học ngay. Có những lần phải vài tháng sau mới hiểu chuyện gì đã xảy ra, vì vậy hãy kiên nhẫn ghi chép để có dữ liệu đối chiếu về sau.
Ba sai lầm khi học kinh nghiệm từ người khác
Chúng tôi thấy ba sai lầm này lặp đi lặp lại. Sai lầm đầu tiên là áp dụng nguyên xi trải nghiệm của người có hoàn cảnh khác, với ngân sách, thời gian hay điều kiện sống không giống bạn. Sai lầm thứ hai là chỉ nhớ phần thành công và bỏ qua điều kiện đi kèm. Người ta kể “tôi làm vậy và thành công” nhưng quên nhắc rằng họ đã có sẵn khách quen từ trước. Sai lầm thứ ba là lấy một trường hợp riêng lẻ làm kết luận chung. Một câu chuyện cá biệt không đủ để tạo thành quy luật.
Kinh nghiệm từ thực tế đội ngũ chúng tôi
Có một trường hợp đội ngũ chúng tôi theo dõi khá kỹ. Một khách hàng cần chọn đồ dùng cho căn hộ mới, và ban đầu anh chỉ nhìn giá niêm yết. Sau khi áp dụng việc ghi lại lý do, anh nhận ra mình đã chọn vì một quảng cáo nhấn mạnh tính tiện lợi, trong khi nhu cầu thật của anh lại là độ bền. Ba tháng sau, khi đối chiếu, anh thấy đúng điều đó và đổi sang lựa chọn khác. Đây chỉ là một trường hợp, nhưng nó cho thấy việc ghi chép giúp ích thế nào trong thực tế.
Tóm lại những điều đáng nhớ nhất
Bảy điều trên không cần làm cùng lúc. Bạn có thể bắt đầu bằng việc ghi lại quyết định và thử nhỏ, vì hai việc này tốn ít công sức nhất và học nhanh nhất. Khi đã quen, hãy thêm việc tính chi phí thật và đối chiếu nhu cầu với quảng cáo. Với mỗi lựa chọn, hãy hỏi thêm người đã dùng và đặt sẵn mốc đánh giá để biết lúc nào nên dừng.
Nếu bạn đang tìm hiểu thêm về cách so sánh trước khi chi tiền, hãy đọc bài Top 7 điều cần biết về so sánh khi chọn mua và dịch vụ, bài này đi sâu hơn vào các tiêu chí đối chiếu. Với những ai đang cân nhắc mua sắm có tính toán, kinh nghiệm chọn nội thất, vật liệu bền cho nhà đầu tư cũng là gợi ý hữu ích để so sánh chi phí dài hạn. Bạn cũng có thể tham khảo thêm tư vấn mua hàng và chọn dịch vụ đúng nhu cầu để có thêm góc nhìn trước khi quyết định.
Những điều cần lưu ý khi áp dụng
Ghi chép quyết định phù hợp nhất với các lựa chọn đắt tiền hoặc khó đảo ngược, vì ở đó chi phí sai lầm lớn nhất. Thử nhỏ thích hợp khi bạn chưa chắc mình sẽ dùng lâu dài. Hỏi người đã dùng nên làm khi các thông tin chính thức còn chung chung. Tính chi phí thật hữu ích khi bạn cân nhắc nhiều lựa chọn có mức giá khác nhau. Mốc dừng lại giúp bạn tránh tiếc công sức quá mức, nhưng cũng cần linh hoạt để không bỏ cuộc sớm. Việc đối chiếu nhu cầu nên làm trước khi xem quảng cáo, và điều chỉnh sau sai lầm nên làm từng bước một.
Câu hỏi thường gặp
Kinh nghiệm cá nhân có đáng tin hơn lời khuyên của người khác không?
Kinh nghiệm cá nhân đáng tin hơn khi nó được kiểm chứng: bạn đã làm, có kết quả và có ghi lại. Nhưng nó vẫn bị giới hạn bởi hoàn cảnh riêng. Lời khuyên của người khác hữu ích khi họ có hoàn cảnh gần giống bạn. Cách tốt nhất là kết hợp cả hai và đối chiếu lại.
Bao lâu thì nên đánh giá lại một quyết định đã làm?
Tùy loại quyết định. Với mua sắm nhỏ, vài tuần là đủ. Với quyết định về học tập hay công việc, nên xem lại sau ba đến sáu tháng. Quan trọng là đặt mốc ngay từ đầu để không bỏ sót.
Người mới bắt đầu nên áp dụng điều nào trước?
Đội ngũ chúng tôi khuyên bắt đầu từ việc thử nhỏ và ghi lại quyết định. Hai điều này ít tốn kém và giúp bạn học nhanh nhất. Khi đã quen, hãy thêm việc tính chi phí thật và đối chiếu nhu cầu.
Làm sao biết một nguồn kinh nghiệm trên mạng có đáng tin?
Hãy xem người viết có nêu bối cảnh cụ thể không, có thừa nhận hạn chế không, và có ví dụ kiểm chứng được không. Nguồn chỉ kể thành công mà không nói điều kiện thì nên dè chừng. Hãy đối chiếu với ít nhất một nguồn khác trước khi tin.