

Du lịch tình nguyện vừa trải nghiệm vừa học kỹ năng mềm đang được nhiều bạn trẻ quan tâm. Mới tuần trước, có bạn nhắn hỏi chúng tôi về một chuyến đi sắp tới. Bạn ấy ngập ngừng hỏi thêm: đi vậy có phải chỉ dọn dẹp với phát quà không? Câu hỏi này chúng tôi nghe không ít lần.
Nhiều người vẫn hình dung đây là làm từ thiện khoác thêm cái vỏ du lịch. Thực tế phong phú hơn thế nhiều. Một chuyến đi kiểu này cho bạn thấy một vùng đất theo cách rất khác, đồng thời âm thầm rèn cho bạn vài kỹ năng mềm mà lớp học khó dạy nổi. Bài viết này chúng tôi kể lại từ những gì đội ngũ từng chứng kiến và tự mình trải qua.
Du lịch tình nguyện là gì, khác du lịch thông thường ở đâu

Nói ngắn gọn, du lịch tình nguyện là kiểu đi để khám phá một nơi mới, đồng thời dành thời gian làm việc có ích cho cộng đồng ở đó. Có thể là dạy tiếng Anh vài buổi cho trẻ em vùng cao. Có thể là phụ xây một đoạn đường mòn, hoặc giúp một homestay nhỏ đón khách chu đáo hơn. Khác với tour tham quan thông thường, bạn không chỉ đứng ngoài chụp ảnh rồi đi.
Điểm khác biệt lớn nhất là bạn sống cùng nhịp sống người dân, thay vì đứng nhìn từ xa. Một tour tham quan cho bạn vài giờ ở một địa điểm. Bạn chụp vài tấm ảnh, nghe hướng dẫn viên kể chuyện, rồi lên xe đi tiếp. Du lịch tình nguyện thường giữ bạn ở lại lâu hơn. Bạn ăn cùng mâm, làm cùng việc, và nghe được những câu chuyện mà khách vãng lai không bao giờ chạm tới.
Không ít người đăng ký xong mới hụt hẫng, vì họ tưởng đây là kỳ nghỉ dưỡng có thêm vài buổi làm từ thiện cho vui. Sai lầm này thường đến từ việc đọc lướt mô tả chương trình mà chưa hỏi kỹ trước khi đăng ký. Chúng tôi hay gặp hai kiểu người thật sự hợp với hình thức này. Kiểu thứ nhất đã đi tham quan nhiều, giờ muốn chuyến đi có thêm ý nghĩa. Kiểu thứ hai là người trẻ muốn thử sức trong một môi trường hoàn toàn xa lạ. Cả hai đều đúng đối tượng, miễn là xác định trước tinh thần: đây không phải kỳ nghỉ để nằm dài trên võng.
Những kỹ năng mềm bạn rèn được từ một chuyến đi thiện nguyện

Kỹ năng mềm là những khả năng không nằm trong bằng cấp, như giao tiếp hay xử lý tình huống. Loại kỹ năng này thường khó luyện nếu chỉ ngồi trong lớp học. Một chuyến du lịch tình nguyện lại đẩy bạn vào đúng môi trường cần dùng những thứ đó liên tục, mỗi ngày.
Giao tiếp và làm việc nhóm với người xa lạ
Nhóm tình nguyện thường trộn lẫn nhiều kiểu người: sinh viên, người đã đi làm, đôi khi cả khách nước ngoài. Có người trong số đó không rành tiếng Việt. Bạn buộc phải tìm cách nói sao cho người khác hiểu, kể cả khi vốn từ không nhiều.
Chúng tôi từng thấy một bạn vốn ít nói, sau ba ngày đã dạn hẳn lên. Bạn ấy còn tự nhận làm phiên dịch tay ngang giữa khách nước ngoài và bà con trong bản. Không ai dạy bạn ấy cách làm điều đó. Môi trường buộc bạn ấy phải học nhanh, và học thật.
Xoay xở khi mọi thứ không như kế hoạch
Đi tình nguyện hiếm khi suôn sẻ đúng kế hoạch. Mất điện giữa buổi dạy học, xe hỏng giữa đường, vật liệu xây thiếu, đó là chuyện thường gặp và không có gì là kịch bản dựng sẵn.
Có lần đội chúng tôi đến hỗ trợ một nhóm phụ nữ làm nghề dệt thổ cẩm. Họ làm ra sản phẩm đẹp, nhưng chỉ bán loanh quanh trong bản. Cả nhóm ngồi bàn cách giúp họ bán được xa hơn, và câu chuyện dẫn tới ý tưởng mở một kênh bán hàng online cho họ.
Cả nhóm cũng bàn đến việc làm một thiết kế web bán hàng đơn giản để khách ở xa vẫn đặt mua được sản phẩm. Không ai trong nhóm giỏi làm web, nhưng cùng nhau mày mò tìm hướng đi đã là một bài học quý, thứ mà ngồi lớp học không dạy được.
Lãnh đạo không cần chức danh
Cuối cùng là kỹ năng lãnh đạo, thứ ít ai ngờ tới khi đăng ký một chuyến đi tình nguyện. Nhóm nào cũng cần người đứng ra chia việc, nhắc giờ giấc và dàn xếp khi có bất đồng. Không phải ai cũng làm trưởng nhóm chính thức, nhưng gần như ai cũng có lúc phải dẫn dắt một việc nhỏ, dám nhận việc và chịu trách nhiệm.
Một điểm dễ vấp là đi với tâm thế “cứu tinh”, nghĩ mình tới để giúp đỡ một chiều. Suy nghĩ đó dễ khiến bạn áp đặt cách làm của mình lên cộng đồng thay vì lắng nghe trước. Kỹ năng mềm chỉ lớn lên thật sự khi bạn chịu quan sát và điều chỉnh bản thân trước, không phải đi dạy đời người khác.
Bạn sẽ làm những công việc gì trong một chuyến tình nguyện

Công việc cụ thể tùy vào từng chương trình, nhưng thường xoay quanh vài nhóm chính: giáo dục, xây dựng cơ sở vật chất và chăm sóc cộng đồng. Có chương trình đưa bạn vào lớp học để dạy tiếng Anh hoặc kỹ năng sống cho trẻ nhỏ. Có chương trình lại cần sức người để sửa mái nhà, đào giếng hoặc dựng một khu vui chơi nhỏ.
Một mảng ít người để ý là chăm sóc người già ở vùng sâu vùng xa. Nhiều cụ ông, cụ bà sống một mình vì con cháu đi làm ăn xa. Vài chương trình tình nguyện tổ chức những buổi thăm hỏi, khám sức khỏe cơ bản, hoặc đơn giản là ngồi trò chuyện để các cụ đỡ buồn. Nếu bạn từng tìm hiểu qua dịch vụ chăm sóc người già chuyên nghiệp ở thành phố, bạn sẽ thấy công việc tình nguyện này giản dị hơn nhiều, nhưng tấm lòng thì không kém.
Dù công việc là gì, điểm chung vẫn là bạn cần sẵn sàng làm việc tay chân, không ngại bẩn hay nắng mưa. Đây cũng là lúc nhiều người nhận ra sức chịu đựng của mình lớn hơn dự tính.
Trước ngày lên đường, cần chuẩn bị gì

Trước khi đăng ký bất kỳ chương trình nào, bạn nên dành thời gian tìm hiểu kỹ đơn vị tổ chức. Có nơi làm nghiêm túc, tiền đóng góp và công sức của tình nguyện viên đi đúng chỗ. Cũng có nơi tổ chức lỏng lẻo, khiến bạn đến nơi rồi mới biết công việc không như quảng cáo. Vài câu hỏi đáng đặt ra trước khi chốt đăng ký:
- Chương trình đã chạy bao lâu, và có phản hồi thật từ người từng tham gia hay không.
- Chi phí đóng góp được dùng vào việc gì, có minh bạch không.
- Nơi ở, ăn uống và đi lại trong chuyến được sắp xếp ra sao.
Ngoài việc chọn đúng tổ chức, chuẩn bị tâm lý cũng quan trọng không kém. Điều kiện sinh hoạt ở nơi bạn đến thường khác hẳn điều kiện quen thuộc: có thể không có nước nóng, mạng yếu, giường chiếu đơn sơ. Người chưa quen dễ sốc nhẹ trong hai ngày đầu. Chúng tôi hay nói vui với các bạn mới rằng hãy coi như đang tạm tắt bớt vài tiện nghi, đổi lại là một trải nghiệm khó tìm ở nơi khác.
Chuẩn bị hành trang cho vùng núi lạnh
Nếu điểm đến nằm ở vùng núi phía Bắc, chênh lệch nhiệt độ ngày đêm có thể rất lớn. Ban ngày nắng ấm, nhưng tối xuống lại lạnh sâu, nhất là vào mùa đông. Một chiếc áo khoác đủ ấm là thứ không nên bỏ qua. Bạn có thể tham khảo bài nhận diện áo khoác giữ ấm chất lượng trước khi đóng vali.
Bên cạnh áo ấm, đừng quên giày chống trơn trượt nếu phải đi bộ nhiều trên đường đất. Một chiếc đèn pin nhỏ cũng hữu ích, vì nhiều bản làng chưa có điện lưới ổn định vào ban đêm.
Tìm hiểu cung đường và xác định mục tiêu cá nhân
Nếu điểm đến nằm ở vùng núi hay địa hình khó đi, hãy tìm hiểu trước cung đường và thời tiết theo mùa để đỡ bỡ ngỡ khi tới nơi. Chúng tôi từng viết một bài kinh nghiệm đi lại ở Hà Giang, kể khá chi tiết chuyện di chuyển theo mùa. Bạn có thể tham khảo nếu chuyến tình nguyện của mình cũng đưa bạn lên những cung đường tương tự.
Cuối cùng, hãy tự hỏi mình muốn gì từ chuyến đi này trước khi chọn chương trình. Có người đi để học ngôn ngữ, có người muốn thử sức chịu đựng, có người chỉ đơn giản muốn làm điều gì đó có ích. Mục tiêu rõ ràng giúp bạn chọn đúng chương trình, tránh cảnh đăng ký xong rồi mới thấy không hợp với điều mình thực sự cần.
Chuyến đi kết thúc, nhưng bài học thì ở lại
Kết thúc một chuyến du lịch tình nguyện, thứ bạn mang về thường không phải là những tấm ảnh check-in. Đó là vài kỹ năng đã âm thầm được rèn qua từng ngày ở đó: giao tiếp tốt hơn, bình tĩnh hơn khi mọi thứ không như kế hoạch, và dám đứng ra nhận việc khi cần người dẫn dắt. Những thứ này ở lại lâu hơn bất kỳ món quà lưu niệm nào.
Nếu bạn đang cân nhắc một chuyến đi kiểu này, hãy chọn một chương trình uy tín, xác định rõ mình muốn học gì qua chuyến đi, rồi lên đường. Đừng chờ đến khi thấy mình “sẵn sàng hoàn hảo” mới bắt đầu, vì phần lớn kỹ năng mềm chỉ thật sự hình thành khi bạn đang ở giữa tình huống cần dùng đến chúng.
